Sot, në një hark prej 160 vitesh që nga lindja e tij më 27 mars 1866, në Sheper të Zagorisë, ai rikthehet si një figurë që nuk i përket vetëm historisë, por edhe ndërgjegjes sonë kulturore.
Andon Zako Çajupi, një mendje e mprehtë që i dha fjalës shqipe një dimension të ri, ku ironia, eleganca dhe revolta bashkëjetojnë si forma të një mendimi të lirë.
Ai ishte avokat në profesion, por pa ngulm në atë fushë. Ndërsa në letërsi, përkundrazi, u bë një zë i pakompromis, një shpirt i hollë që e përdori gjuhën si instrument për të çmontuar hipokrizinë dhe për të ndriçuar të vërtetat e kohës.
Jetoi dhe u shua në Egjipt, më 11 korrik 1930, duke mbetur një nga figurat më përfaqësuese të diasporës shqiptare, që jo vetëm ruajti identitetin, por e artikuloi atë me vetëdije të lartë qytetare dhe politike.
Në dramaturgji, Çajupi mbetet një nga themeluesit e vërtetë të frymës kritike në skenën shqiptare. Komeditë e tij, si “Katërmbëdhjetë vjeç dhëndër” dhe “Pas vdekjes”, nuk janë thjesht vepra për t’u lexuar apo interpretuar, por pasqyra të një shoqërie të kapur në kurthin e zakoneve, paragjykimeve dhe absurditeteve morale. Ai nuk qesh për të argëtuar, por për të demaskuar, nuk ironizon për të zbavitur, por për të zgjuar.
Në fushën e përkthimit, Çajupi gjithashtu dëshmon një ndjeshmëri të rafinuar kulturore. Me përkthimin e fabulave të Jean de La Fontaine, ai nuk sjell vetëm një autor të madh në shqip, por i përshtat ato me realitetin shqiptar, duke i kthyer në mjete të kritikës sociale dhe morale. Po kështu, me “Lulet e Hindit” (1922), ai hap një dritare drejt një universi poetik tjetër, duke e pasuruar horizontin estetik të lexuesit shqiptar.
Një pjesë e rëndësishme e krijimtarisë së tij mbeti e pabotuar gjatë jetës, siç është “Baba Musa lakuriq”, një parodi e guximshme me tone blasfemike, që dëshmon një shpirt të lirë dhe sfidues ndaj dogmës. Por përtej kësaj, ajo që e bën Çajupin të pazëvendësueshëm është forca e tij kritike, një mendim i kthjellët, i artikuluar me një logjikë të prerë dhe një ndjeshmëri të mprehtë ndaj realitetit shoqëror.
Së bashku me Faik Konica, ai hodhi themelet e mendimit kritik shqiptar, duke e zhvendosur letërsinë nga retorika romantike në një diskurs të përgjegjshëm, analitik dhe shpeshherë të pamëshirshëm. Çajupi nuk e kërkoi sublimen në qiellin e iluzioneve romantike, ai e zbriti atë në tokë, në jetën reale, aty ku njeriu përballet me veten dhe me shoqërinë.
Një tjetër dimension i veçantë i veprës së tij është erotizmi, jo si provokim i lirë, por si shprehje e një emancipimi të thellë shpirtëror dhe estetik. Poezia e tij erotike është e ndjerë, sensuale, herë-herë sarkastike e cinike, duke sfiduar normat e kohës dhe duke hapur një diskurs të ri mbi trupin, dëshirën dhe marrëdhënien njerëzore.
Formimi i tij intelektual nisi në Nivan, u plotësua në një lice francez në Egjipt dhe kulmoi me studimet e larta në Zvicër, ku mori titullin doktor i drejtësisë. Megjithatë, rruga e tij nuk ishte ajo e një juristi të zakonshëm. Në Kajro, ku u vendos përfundimisht, ai u bë një figurë qendrore e lëvizjes patriotike shqiptare. Kundërshtoi me vendosmëri përpjekjet për të imponuar alfabetin grek mbi gjuhën shqipe dhe, me pamfletin “Klubi i Selanikut” (1909), goditi pa mëshirë armiqtë e brendshëm të çështjes kombëtare.
Në vitin 1919, si kryetar i shoqërisë “Vëllazëria” në Kajro, ai ishte një nga zërat kryesorë që mbrojtën integritetin territorial të Shqipërisë në Konferencën e Paqes. Më pas, me themelimin e “Shoqërisë së Miqve” (1920), ai vijoi të artikulojë një qëndrim të fortë kundër zhvillimeve politike që i konsideronte të dëmshme për fatin e vendit, përfshirë shpalljen e monarkisë nga Ahmet Zogu.
Çajupi mbetet një figurë e kapërcimit, një urë mes romantizmit dhe realizmit kritik, mes ndjenjës dhe arsyes, mes idealit dhe përballjes me të vërtetën. Ai nuk ishte vetëm poet, dramaturg apo patriot, ai ishte një ndërgjegje që foli me guxim në një kohë kur heshtja ishte më e sigurt. Dhe pikërisht për këtë, zëri i tij vijon të tingëllojë i gjallë edhe sot, si një thirrje për mendim të lirë, për vetëdije dhe për dinjitet.
Albert Vataj
