Nga Albatros Rexhaj
Ndërsa në Shqipëri po debatohet për kufijtë mes autoritetit gjyqësor dhe pushtetit politik, thirrja e kryeministrit Edi Rama për qartësi ligjore pasqyron një pyetje më të thellë, me të cilën përballet çdo demokraci: kush i përcakton kufijtë mes degëve të pushtetit? Përgjigjja, në një republikë parlamentare sovrane, duhet të vijë nga vetë institucionet e saj, përmes ligjit dhe procedurës demokratike — jo nga presioni i jashtëm apo nga praktika të improvizuara prokuroriale.
Në qendër të kësaj faze politike që po kalon Shqipëria qëndron një paradoks. E njëjta qeveri që kaloi një dekadë duke ndërtuar një drejtësi të pavarur, sot gjendet në një mosmarrëveshje kushtetuese me të. I njëjti kryeministër që mbajti barrën politike të reformës në drejtësi, akuzohet tani se po përpiqet ta kufizojë atë. Dhe të njëjtët partnerë ndërkombëtarë që dikur i kërkuan Shqipërisë të ndërtonte institucione të forta, rrezikojnë sot të duken si arbitra në një konflikt të brendshëm institucional.
Kjo nuk është krizë e demokracisë. Është demokracia që bën atë që çdo demokraci, herët a vonë, bën: vë në provë kufijtë e pushtetit.
Rasti i pezullimit të zëvendëskryeministres Belinda Balluku ka nxjerrë në pah një pyetje që asnjë reformë, sado ambicioze, nuk mund ta shmangte përgjithmonë: ku mbaron autoriteti gjyqësor dhe ku fillon autoriteti politik? Kjo nuk është skandal. Është moment kushtetues. Çdo demokraci serioze përballet me të.
Italia e përjetoi një fazë të tillë në kohën e Mani Pulite, kur prokurorët u shndërruan në aktorët politikë më të fuqishëm në vend. Izraeli e ka përjetuar për dekada, në përplasjet mes gjykatave dhe qeverive të zgjedhura. Shtetet e Bashkuara e kanë parë në konfliktet mes presidentëve dhe këshilltarëve specialë. Asnjë nga këto përplasje nuk e rrëzoi demokracinë. Përkundrazi, ishin shenja se demokracia ishte gjallë, e debatueshme dhe në lëvizje.
Shqipëria ka arritur tani në versionin e saj të këtij momenti.
Prokurorët e pavarur janë thelbësorë. Por pavarësia nuk do të thotë epërsi absolute. Prokuroria nuk është një degë e katërt e pushtetit. As një gjykatë e zakonshme nuk është menduar të funksionojë si aktor politik i pazgjedhur, i aftë të riformësojë ekzekutivin vetëm përmes vendimeve procedurale. Kur lindin tensione të tilla, përgjigjja nuk është paniku apo presioni. Përgjigjja është qartësia kushtetuese.
Kjo qartësi, në një republikë parlamentare, vjen nga legjislativi i zgjedhur. Parlamenti përcakton rregullat sipas të cilave funksionojnë institucionet. Ai shpreh sovranitetin e popullit. Dhe mban përgjegjësinë për të vendosur kufijtë ligjorë mes degëve të pushtetit, kur këta kufij bëhen të paqartë.
Vendimi i Kryeministrit Edi Rama për të ndjekur ndryshime në kuadrin penal duhet parë në këtë dritë. Nuk është sulm ndaj pavarësisë së drejtësisë. Është përpjekje për të përcaktuar kufijtë e pushtetit institucional. Është sistemi politik që bën atë për të cilën është krijuar: formëson arkitekturën brenda së cilës funksionon drejtësia.
Alternativa është shumë më e rrezikshme. Një sistem ku prokurorët mund të pezullojnë, pa standarde të qarta kushtetuese, anëtarë të pushtetit ekzekutiv, rrezikon të krijojë një çekuilibër që asnjë kushtetutë demokratike nuk e toleron. Asnjë republikë nuk mund të funksionojë nëse një degë fiton aftësinë praktike të paralizojë tjetrën vetëm përmes masave procedurale. Kjo nuk është sundim i ligjit. Është një devijim institucional i mbuluar me petkun e rigorozitetit juridik.
Vlen të thuhet edhe diçka që duhet të ishte e vetëkuptueshme në çdo demokraci: të besosh në pafajësinë e një ministri nuk është krim. As nuk është abuzim me pushtetin që një kryeministër të shprehë besim te një anëtar i qeverisë së tij përpara se gjykata të japë një vendim përfundimtar. Parimi i prezumimit të pafajësisë nuk është një teknikë procedurale. Është themeli moral i sundimit të ligjit.
Aktorët politikë nuk janë të detyruar ta trajtojnë çdo veprim prokurorial si të shenjtë. Dyshimet se një çështje mund të përfshijë tejkalim kompetencash, keqinterpretim apo edhe motivime politike, nuk janë akte subversive. Janë pjesë e jetës demokratike. Zyrtarët e zgjedhur kanë të drejtë — dhe ndonjëherë detyrë — të vënë në diskutim kufijtë e autoritetit prokurorial. T’i hedhësh poshtë automatikisht këto shqetësime do të thotë ta ngresh prokurorinë në një kategori zyrtarësh përtej çdo kontrolli, diçka që asnjë demokraci kushtetuese nuk duhet ta pranojë.
Partnerët ndërkombëtarë duhet të jenë veçanërisht të kujdesshëm në momente të tilla. Reforma në drejtësi në Shqipëri u mbështet dhe u inkurajua nga aleatët perëndimorë, mbi të gjitha nga Shtetet e Bashkuara. Kjo mbështetje ishte thelbësore. Por të mbështesësh institucionet nuk do të thotë të mbash anë në konfliktet mes tyre.
Kur balanca kushtetuese është në proces rregullimi, sinjali më i keq që mund të japin aktorët e jashtëm është se favorizojnë një degë ndaj tjetrës. Besueshmëria e pavarësisë së drejtësisë varet nga perceptimi se ajo nuk është instrument i forcave politike, vendase apo të huaja. Drejtësia që duket e udhëzuar nga jashtë, humbet shpejt legjitimitetin brenda vendit.
Shqipëria nuk është laborator për eksperimente institucionale dhe as protektorat ku vijat kushtetuese vizatohen jashtë saj. Është një demokraci parlamentare sovrane. Qytetarët zgjedhin përfaqësuesit e tyre. Ata përfaqësues formojnë qeverinë. Dhe kjo qeveri, së bashku me Parlamentin, mban përgjegjësinë që sistemi të funksionojë në mënyrë të qëndrueshme dhe kushtetuese.
Asgjë nga kjo nuk i përjashton udhëheqësit politikë nga kontrolli. Ministrat dhe kryeministrat duhet të hetohen kur ka akuza të besueshme. Prezumimi i pafajësisë nuk është imunitet, dhe statusi institucional nuk është mburojë ndaj ligjit. Por autoriteti prokurorial nuk është licencë për të tronditur rendin kushtetues pa kufij të qartë ligjorë.
Parimi është i thjeshtë: asnjë degë e pushtetit nuk duhet të dominojë tjetrën. Kontrolli dhe balanca nuk janë zbukurime të demokracisë. Janë muret mbajtëse të saj.
Ajo që i duhet Shqipërisë tani nuk janë leksione nga jashtë apo përplasje institucionale brenda vendit. I duhet një zgjidhje e matur kushtetuese — një zgjidhje që ruan pavarësinë e drejtësisë, duke parandaluar përqendrimin e pushtetit në çdo degë të vetme. Kjo zgjidhje duhet të hartohet në Tiranë, të debatohet në Parlament dhe të gjykohet nga populli shqiptar.
Demokracitë nuk maten nga mungesa e konflikteve mes institucioneve. Ato maten nga mënyra se si i zgjidhin këto konflikte. Nëse Shqipëria e zgjidh këtë përmes ligjit, debatit dhe procedurës kushtetuese, nuk do të jetë një hap prapa.
Do të jetë prova se demokracia e saj më në fund po piqet.
