Nga Dr. Arben Ramkaj
Shqipëria ndodhet sot përballë një udhëkryqi monumental gjeopolitik, e përfshirë në një garë de facto me Malin e Zi për anëtarësim në Bashkimin Europian. Podgorica e ka udhëhequr këtë proces në letër prej vitesh, por historia dëshmon se suksesi nuk i takon domosdoshmërisht atij që niset i pari, por atij aktori që lexon drejt dhe me shpejtësi momentin strategjik.
Tirana zyrtare ka hyrë në fazën më vendimtare të integrimit. Për herë të parë pas tri dekadash tranzicioni kompleks, kryeqytetet kryesore europiane po diskutojnë një zgjerim real dhe të ankoruar në afate kohore. Ky ndryshim paradigme u reflektua qartë gjatë vizitës së Presidentit francez në Tiranë.
Ndërsa merrte pjesë në forumin ekonomik ndërkombëtar, të zhvilluar përpara investitorëve globalë dhe fondit saudit FII, Macron artikuloi një mesazh që do ta linte pa fjalë çdo vëzhgues. E dëgjova atë thënie me veshët e mi dhe, në fakt, u hutova pak nga ajo skenë; ishte hera e parë që një lider i kalibrit të Francës nuk foli me gjuhën e mjegullt diplomatike, por deklaroi në mënyrë të drejtpërdrejtë se investimet në Shqipëri janë të sigurta, pasi vendi mund të bëhet pjesë e Bashkimit Europian deri në vitin 2027.
Ky qëndrim konfirmoi se Europa po e sheh rajonin si një element kyç të arkitekturës së saj të ardhshme strategjike, për të shmangur një vakum të rrezikshëm institucional në zemër të kontinentit.
Në dritën e këtyre zhvillimeve, pyetja themelore nuk lidhet me mungesën e potencialit. Problemi më i madh i Shqipërisë sot është niveli mediokër i klasës politike shqiptare; një klasë e mbushur me bajraktarë të kthyer rastësisht në elitë, me skifterë politikë që ndërrojnë flamur sipas interesit personal, me hafije partie, katundarë egoistë të pushtetit dhe rrufjanë arrogantë që lëvizin nga një post në tjetrin pa asnjë përgjegjësi morale apo shtetërore.
Një pjesë e madhe e politikës shqiptare jeton në një provincializëm brutal. Nuk e kupton fare se Shqipëria ndodhet sot në një pikë nevralgjike për të ardhmen e Europës në Ballkan dhe se kjo magnitudë mundësie mund të mos përsëritet më për 50 vitet e ardhshme. Ata vazhdojnë të sillen si njerëz që administrojnë një komunë të izoluar, jo një shtet që ndodhet përballë portës së Bashkimit Europian.
Në vend që të ndërtojnë një konsensus kombëtar për integrimin, vazhdojnë luftën primitive të përditshme për tenderë, emërime, pazare, televizione, propagandë dhe hakmarrje personale. Ndërkohë që Kroacia ndërtonte shtet për të hyrë në Europë, elitat shqiptare shpesh kanë ndërtuar vetëm klientela të palëkundura partiake.
Një paradoks i madh i tranzicionit tonë mbetet ajo që mund ta quajmë “republika e profesorëve”, pasi pothuajse çdo kryeministër që ka udhëhequr ekzekutivin shqiptar ka ardhur fillimisht nga auditorët e universitetit si profesor. Megjithatë, nga atëherë deri më sot, kjo rrethanë akademike nuk ka arritur ta ndryshojë thellësisht kulturën e mendimit në mendjen e shqiptarit të thjeshtë.
Kjo krizë e thellë strukturore gjen një pasqyrim profetik në satirën e Fishtës. Në dialogun e tij, ku Shën Mhilli dhe Shën Pjetri zbresin për të parë fatin e kësaj toke, egoizmi dhe interesat e vogla e gërryejnë shtetin nga brenda:
“Kishin hyp nji rreze dielli,
Ai Shën Pjetri e ai Shën Mhilli,
e po flisnin për i hall t’vjetër,
Ai Shën Mhilli med njat Shën Pjetër.
Se Shqypnia u rrudh e vogël,
për shqiptarët, sa një gogël.”
Kësaj jete të mbyllur në provincializëm, ku pushteti trajtohet si plaçkë, i bën jehonë po aq ashpër edhe pena e mprehtë e Ibrahim Dalliut, duke goditur kastën që dëmton të ardhmen e brezave:
“Këta politikanë që kemi sot,
Që na shesin dregëza e dokrra plot,
Për nji karrige e për nji interes,
E lanë Shqipninë pa dritë, pa shpresë.
I shoh tek lëvizin nga një post në tjetrin,
Me të njëjtin ves, me atë mendje të vjetër!”
Këto dëshmi historike tregojnë se integrimi kërkon sakrifica strukturore, ashtu siç ndodhi me Slloveninë në vitin 2004 përmes një konsensusi absolut mbipalësh, me Rumaninë dhe Bullgarinë përmes monitorimit të rreptë të drejtësisë, apo me Kroacinë, e cila lejoi dënimin e figurave më të larta shtetërore.
Për të ndjekur këto modele, Shqipëria ka nevojë për një Pakt Kombëtar për Europën. Ky pakt kërkon që strukturat e reja të drejtësisë të mbështeten pa ekuivok dhe imuniteti politik të bjerë. Megjithatë, kjo mbështetje kërkon kujdes institucional, pasi në perceptimin publik këto struktura shpesh janë kthyer në një lloj partie në rivalitet të hapur me dy partitë e mëdha tradicionale, duke krijuar një barrë të tepruar publike.
Paralelisht, kërkohet reformë zgjedhore me lista realisht të hapura, kufizim të mandateve ekzekutive, lejim të koalicioneve natyrale, ulje të pragut për partitë e vogla në 3%, si dhe filtra të rreptë europianë ndaj çdo nisme për amnisti fiskale.
Mbi të gjitha, ky udhëkryq mbart një peshë të thellë njerëzore. Para një shekulli, dijetarët tanë fetarë shkruanin për një tokë të bekuar përtej oqeanit, një vend ku liritë respektoheshin aq shumë, sa gjatë sistemit komunist, kur ne ishim fëmijë të vegjël dhe përmendej fjala “Amerikë”, prindërit tanë na thoshin me ironi: “Ha, merr dhe ik”. Ndërkohë, Europa e asaj kohe shihej me dyshim, duke u quajtur “Europë a gropë” apo “kurva e motit”.
Sot, ajo që dikur dukej e largët përfaqëson projektin më human të kontinentit: një Europë e Bashkuar që qëndron si shtëpia e lirive dhe e shanseve të barabarta për çdo qytetar; për hebreun, çekun, rumunin, polakun, grekun, serbin, shqiptarin, romin, ashkalin, myslimanin apo katolikun.
Pikërisht prandaj, mbrojtja e këtij projekti është një detyrë ekzistenciale. Kur kujtojmë Deklaratën e dhe frymën e , kujtojmë se paqja erdhi nga vendosmëria për të krijuar një hapësirë ku çdo komb përparon “i bashkuar në diversitet”.
Dekada e ardhshme mund të jetë dekada e shqiptarëve në Ballkan. Për herë të parë në histori, shqiptarët kanë mundësinë të jenë faktor stabiliteti, zhvillimi dhe influence në rajon jo përmes luftës, por përmes ekonomisë, integrimit dhe institucioneve moderne.
Por historia nuk pret pafundësisht.
Kombet humbin kur nuk e kuptojnë momentin historik.
Dhe Shqipëria sot ndodhet pikërisht përballë atij momenti.