Veprat e artit që paraqesin Afërditën, perëndeshën e lashtë greke të dashurisë dhe bukurisë, janë konsideruar shpesh si të pahijshme dhe si vepra që e objektifikojnë trupin e gruas.
Por si u bë Afërdita një nga figurat më të diskutueshme në historinë e artit? Lakuriqësia e Afërditës, e njohur si Venus te romakët, është debatuar për shekuj me radhë.
Në vitin 1880, shkrimtari amerikan Mark Twain e quajti Venus of Urbino të Ticianit, të vitit 1534, “pikturën më të ndyrë, më të ulët dhe më të pahijshme që ekziston në botë”. Shumë vite më vonë, në vitin 1914, aktivistja britanike për të drejtat e grave Mary Richardson sulmoi me thikë pikturën Rokeby Venus të Diego Velázquez-it, e ekspozuar në Galerinë Kombëtare të Londrës. Ajo tha më vonë se nuk i pëlqente mënyra se si vizitorët meshkuj e shikonin dhe e vështronin gjatë gjithë ditës.
Ekspozita “Aphrodite: The Making of a Goddess”, në Muzeun Ashmolean të Oksfordit, tregon historinë e kësaj perëndeshe dhe ndihmon për të kuptuar se si ajo u shndërrua në një figurë kaq të debatueshme.
Origjina e Afërditës
Ekzistojnë dy mënyra për të treguar origjinën e Afërditës: njëra është mitologjike, ndërsa tjetra lidhet me historinë.
Sipas mitologjisë, historia fillon kur Kronosi tredh (kastron) babanë e tij, Uranin, dhe hedh organet e tij në det. Nga shkuma e detit lind Afërdita, e cila shfaqet e formuar plotësisht. Ajo lundron mbi dallgë drejt ishullit të Qipros.
Thuhej se aty ku ajo shkelte, toka mbushej me lule.
Por historia e saj nuk lidhej vetëm me dashurinë romantike. Afërdita ishte një perëndeshë e dashurisë, seksualitetit, pjellorisë dhe riprodhimit. Këto fuqi shtriheshin te njerëzit, kafshët dhe bimët.
Historikisht, Afërdita besohet se u shfaq si hyjni në Qipro rreth vitit 1 200 para Krishtit. Ajo kishte ngjashmëri me disa perëndesha më të hershme të Lindjes së Mesme, si Ishtari, Astarta dhe Hathori. Edhe këto perëndesha lidhen me dashurinë, seksualitetin dhe pjellorinë.
Afërdita kishte edhe anë të tjera që sot mund të duken të papritura. Ajo mori pjesë në Luftën e Trojës dhe, për shkak të këtij aspekti luftarak, u nderua edhe nga marinarët e lashtë grekë.
Ajo lidhet gjithashtu me origjinën e Romës. Sipas një prej miteve, Afërdita pati një marrëdhënie me princin trojan Anchises. Djali i tyre, Eneu, u largua drejt Italisë pas rënies së Trojës.
Pasardhësit e tij, sipas legjendës, themeluan qytetin e Romës.
Afërdita u bë shumë e njohur dhe adhurimi i saj u përhap në të gjithë botën greke. Arsyeja ishte e thjeshtë: dashuria, pjelloria dhe riprodhimi janë pjesë e jetës së çdo shoqërie.
Një nga emrat e saj ishte Pandemos, që do të thotë “e të gjithë njerëzve”. Ajo nuk ishte vetëm perëndeshë e grave apo e luftëtarëve. Dashuria, sipas këtij koncepti, prekte çdo njeri dhe çdo gjë.
Një mënyrë e re për të paraqitur trupin e gruas
Për disa shekuj, Afërdita nuk paraqitej shumë ndryshe nga perëndeshat e tjera greke. Zakonisht ishte e veshur dhe nuk paraqitej në poza veçanërisht provokuese.
Por gjithçka ndryshoi rreth vitit 350 para Krishtit, kur skulptori grek Praksiteli krijoi veprën Aphrodite of Knidos.
Kjo skulpturë konsiderohet si një nga paraqitjet e para të një gruaje plotësisht të zhveshur në artin grek. Skulptura origjinale nuk ekziston më, por pamjen e saj mund ta kuptojmë përmes kopjeve romake të mëvonshme, si Capitoline Venus.
Deri atëherë, nuditeti në artin grek ishte kryesisht mashkullor. Trupi i burrit të zhveshur paraqitej si i fortë, heroik dhe i sigurt.
Praksiteli bëri diçka të re. Ai e paraqiti Afërditën të zhveshur, por në një mënyrë krejt tjetër. Ajo duket sikur është kapur në një moment intim, ndërsa po lahet. Ajo përpiqet të mbulojë trupin dhe duket e turpëruar ose e turpëruar nga shikimi i dikujt.
Kjo krijonte një kontrast të fortë me trupin mashkullor në artin grek.
Afërdita nuk paraqitej si një heroinë e fuqishme. Ajo paraqitej si një grua e brishtë, e turpshme dhe e vetëdijshme se po shikohej.
Megjithatë, këtu qëndron edhe paradoksi.
Duart e saj nuk e mbulojnë plotësisht trupin. Ato janë vendosur në mënyrë të tillë që shikuesi mund ta shohë trupin nga kënde të ndryshme. Pra, ndërsa Afërdita duket sikur përpiqet të fshihet, skulptura në të njëjtën kohë e fton shikuesin ta shohë.
Kjo mënyrë paraqitjeje u bë e njohur si Venus Pudica, që mund të përkthehet si “Venusi e turpshme” ose “modeste”.
Kjo skulpturë ishte revolucionare. Përpara Praksitelit, Afërdita mund të njihej përmes rrobave, bizhuterive ose simboleve të ndryshme. Pas tij, trupi i zhveshur u bë një nga tiparet kryesore të paraqitjes së saj.
Problemi nuk ishte thjesht lakuriqësia. Trupi i zhveshur është diçka natyrore. Problemi që u shfaq më vonë ishte mënyra se si trupi paraqitej për t’u parë dhe për t’i dhënë kënaqësi shikuesit.
Kështu, Afërdita filloi të shndërrohej nga një perëndeshë në një objekt të dëshirës.
Përhapja e modelit në botën romake
Skulptura e Praksitelit pati një ndikim shumë të madh. Skulptorët romakë e kopjuan me mijëra herë. Një nga shembujt më të njohur është Capitoline Venus.
Modeli i ri i paraqitjes së trupit femëror u përhap në të gjithë territoret e Perandorisë Romake, nga Evropa dhe Afrika e Veriut deri në Lindjen e Mesme.
Kështu, mënyra se si shikohej trupi i gruas në art ndryshoi përgjithmonë.
Rilindja dhe rikthimi erotik i Afërditës
Ndikimi i Afërditës nuk mbeti vetëm në botën antike.
Gjatë Rilindjes, artistët evropianë filluan të kërkonin dhe të kopjonin me shumë interes skulpturat e lashta greke dhe romake. Ndër modelet më të admiruar ishte pikërisht Venus Pudica.
Afërdita u rikthye në art si një figurë e zhveshur, e bukur, e turpshme dhe joshëse.
Artistë të rëndësishëm si Botticelli, Rafaeli dhe Ticiani e përdorën këtë model. Disa e paraqitën drejtpërdrejt Afërditën, ndërsa të tjerë përdorën të njëjtën pozë për figura të tjera femërore.
Kjo mënyrë paraqitjeje vazhdoi për shekuj.
Gjatë periudhës baroke, Rubens dhe Velázquez e rikthyen këtë traditë. Në shekullin XIX, ajo u shfaq përsëri te artistë si Alexandre Cabanel dhe Édouard Manet. Në shekullin XX, modeli vazhdoi të ndikonte te artistë si Amedeo Modigliani dhe Yves Klein.
Në këtë mënyrë, përmes përsëritjes së vazhdueshme të modelit të Venus Pudica, trupi femëror i idealizuar dhe i objektifikuar u bë një pjesë e rëndësishme e historisë së artit.
Kjo histori ndihmon të kuptojmë edhe reagimet e Mark Twain dhe Mary Richardson. Kritikat e tyre nuk ishin vetëm reagime ndaj një pikture të veçantë. Ato ishin pjesë e një debati shumë më të gjatë rreth mënyrës se si trupi i gruas paraqitet dhe shikohet në art.
Afërdita në kohët moderne
Megjithatë, Afërdita nuk është paraqitur gjithmonë si një objekt seksual. Në periudhën moderne, ajo është interpretuar edhe si simbol i bukurisë, fuqisë dhe vetëbesimit femëror.
Në vitin 2023, për shembull, Beyoncé e filloi një koncert duke dalë në skenë brenda një guacke gjigante. Veshja e saj përmbante edhe duart karakteristike të pozës Venus Pudica.
Edhe artiste si Björk, Lady Gaga, Kylie Minogue dhe Bananarama kanë krijuar këngë që lidhen me figurën e Afërditës.
Kjo tregon se Afërdita ka ndryshuar kuptim me kalimin e kohës. Ajo mund të jetë perëndeshë e dashurisë, simbol i bukurisë, objekt i dëshirës, figurë e fuqisë femërore ose simbol i mënyrës se si shoqëria e sheh trupin.
Për më shumë se 3 mijë vjet, njerëzit e kanë përshtatur dhe interpretuar Afërditën sipas nevojave dhe ideve të kohës.
Në fund, historia e saj tregon se nuk ishte thjesht lakuriqësia ajo që e bëri Afërditën të diskutueshme. Problemi kryesor ishte mënyra se si trupi i saj paraqitej dhe, mbi të gjitha, kush e shikonte dhe për çfarë arsye.
Skulptura e Praksitelit, Aphrodite of Knidos, ndryshoi mënyrën se si artistët paraqitën trupin femëror. Ndikimi i saj vazhdoi për shekuj dhe ende mund të shihet në artin dhe kulturën moderne.
Afërdita mbetet një figurë e rëndësishme sepse temat që ajo përfaqëson – dashuria, bukuria, dëshira, trupi dhe mënyra se si ne i shohim këto – vazhdojnë të jenë të rëndësishme edhe sot.
Siç shprehet kuratorja Anja Ulbrich, njerëzit e kanë kufizuar shpesh Afërditën vetëm në atë pjesë të saj që u ka interesuar. Por ajo ka qenë gjithmonë një figurë shumë më e ndërlikuar dhe më e gjithanshme.