Për miliona vjet pas zhdukjes së dinosaurëve, qielli nuk u përkiste vetëm zogjve të vegjël.
Në atë periudhë, në Tokë jetonin shpendë gjigantë grabitqarë, disa prej të cilëve ishin aq të mëdhenj dhe të fuqishëm sa mund të sulmonin edhe njerëzit e hershëm. Ata sunduan për miliona vjet, ndërsa paraardhësit tanë duhej të mësonin si të mbroheshin prej tyre për të mbijetuar.
Një nga dëshmitë më të frikshme të këtij rreziku daton rreth 2.8 milionë vjet më parë, në savanën e Afrikës së Jugut. Një fëmijë vetëm 3 vjeç, pjesë e një specieje të hershme njerëzore të njohur si Australopithecus africanus, po ecte mes barit të lartë, pa e ditur se po vëzhgohej nga lart.
Papritur, një zog i madh grabitqar u lëshua me shpejtësi drejt tij, e kapi me kthetrat e fuqishme dhe e vrau.
Fëmija, i cili më vonë u bë i njohur si “Fëmija i Taungut”, është një nga rastet më të njohura që sugjerojnë se zogjtë grabitqarë përbënin një kërcënim real për paraardhësit e njeriut.
Si u zhdukën dinosaurët dhe si u shfaqën zogjtë gjigantë?
Nuk dihet me siguri se çfarë lloj zogu e sulmoi “fëmijën e Taungut”. Megjithatë, shenjat e gjetura poshtë zgavrave të syve të tij përputhen me dëmtimet që shkaktojnë kthetrat e shqiponjave gjatë gjuetisë.
Këta zogj zakonisht e kapin prenë me kthetra, ndërsa një pjesë të saj mund ta ruajnë në pemë dhe pjesën tjetër ta çojnë në fole.
Në atë kohë, jeta në Tokë ishte shumë më e rrezikshme. Njerëzit e hershëm bashkëjetonin me mamuthë, mastodontë, përtacë gjigantë, mace me dhëmbë saberi dhe një sërë grabitqarësh të tjerë të përmasave gjigante.
Por si u shfaqën këta zogj gjigantë?
Pas zhdukjes së dinosaurëve jo-fluturues, rreth 66 milionë vjet më parë, një asteroid goditi Tokën, duke shkaktuar një katastrofë globale. Pluhuri mbuloi atmosferën, shumë bimë u zhdukën dhe zinxhiri ushqimor u shkatërrua.
Në këto kushte, farat u bënë një nga burimet kryesore të ushqimit për kafshët që mbijetuan. Kjo situatë favorizoi disa lloje zogjsh, të cilët arritën të përshtateshin dhe të zhvilloheshin.
Me zhdukjen e shumë grabitqarëve të mëdhenj, disa prej zogjve që jetonin në tokë nisën të evoluonin, duke u shndërruar gradualisht në specie gjigante.
Jo të gjithë u bënë mishngrënës. Disa u zhvilluan si barngrënës, ndërsa të tjerë u kthyen në grabitqarë të fuqishëm.
Një shembull janë zogjtë e familjes Dromornithidae në Australi, të njohur edhe si “rosat demonike të shkatërrimit”. Ato ngjanin me rosat e sotme, por ishin shumë herë më të mëdhaja dhe më të rënda se një lopë.
Ndërkohë, të tjerë u përshtatën për të fluturuar mbi oqeane dhe për t’u ushqyer si grabitqarë detarë. Një prej tyre ishte Pelagornis sandersi, që konsiderohet zogu më i madh fluturues i njohur deri më sot, me hapje krahësh që arrinte rreth 7 metra.
Por disa zogj morën një rol edhe më të frikshëm: ata zunë vendin e grabitqarëve të mëdhenj tokësorë që ishin zhdukur bashkë me dinosaurët.
Kur njerëzit e hershëm ishin pre e zogjve grabitqarë
Gjurmët e kësaj marrëdhënieje mes njerëzve dhe zogjve grabitqarë mund të vërehen edhe sot te primatët, grupi i gjitarëve ku bëjnë pjesë edhe njerëzit.
“Që kur ekzistojnë primatët, kanë ekzistuar edhe zogjtë grabitqarë. Dhe këta të fundit gjithmonë kanë gjuajtur primatë, përfshirë edhe ne dhe të afërmit tanë”, thotë Scott McGraw, primatolog në Universitetin Shtetëror të Ohajos në SHBA.
Gjatë një studimi në pyllin Taï, në Bregun e Fildishtë, McGraw analizoi mbetjet e më shumë se 600 primatëve që ishin vrarë nga zogjtë grabitqarë, përfshirë shqiponjat e kurorëzuara.
Ai vuri re se dëmtimet në kafkat e majmunëve ngjanin shumë me ato të gjetura te Fëmija i Taungut.
Në disa raste, majmunët kishin dëmtime në pjesën e poshtme të zgavrave të syve. Sipas studiuesit, këto dëmtime mund të shkaktoheshin kur shqiponjat u nxirrnin sytë me sqep ose me kthetra.
Një nga studiuesit që shqyrtoi rezultatet e kërkimit shkoi deri në arkivin e fosileve, ku ekzaminoi edhe një herë mbetjet e Fëmijës së Taungut. Sipas McGraw, dëmtimet ishin pothuajse identike.
Kjo e forcon bindjen se zogjtë grabitqarë kanë qenë një nga rreziqet e vazhdueshme për paraardhësit tanë dhe mund të kenë ndikuar edhe në mënyrën se si evoluuan primatët.
Si ndikuan zogjtë grabitqarë në evolucionin e njeriut?
Sipas James Cole, arkeolog dhe studiues në Universitetin e Brightonit në Britaninë e Madhe, fosilet tregojnë se njerëzit e hershëm nuk ishin gjithmonë gjuetarë. Shpesh, ata ishin vetë pre e kafshëve të tjera.
Përveç zogjve grabitqarë, paraardhësit tanë kërcënoheshin edhe nga leopardët, hienat dhe krokodilët gjigantë.
Për t’u mbrojtur nga këto sulme, ata duhej të zhvillonin mënyra të reja për të dalluar rrezikun dhe për t’u organizuar në grupe.
Studiuesit mendojnë se ky presion i vazhdueshëm mund të ketë ndikuar në disa prej karakteristikave që sot i konsiderojmë thelbësore për njeriun.
Një prej tyre është ecja me dy këmbë. Qëndrimi drejt mund t’u ketë mundësuar paraardhësve tanë të shihnin më lehtë përreth dhe të dallonin grabitqarët që afroheshin.
Edhe bashkëpunimi, mbrojtja e ndërsjellë dhe organizimi në grupe mund të jenë zhvilluar pjesërisht si përgjigje ndaj këtij rreziku.
“Siguria qëndron te numri”, shpjegon Cole.
Ndryshe nga luanët apo ujqërit, të cilët ndjekin prenë për ta kapur, zogjtë grabitqarë zakonisht sulmojnë papritur. Ata mund të qëndrojnë të fshehur në pemë dhe të hidhen drejt gjahut në momentin më të papritur.
Për këtë arsye, të jetuarit në grupe më të mëdha mund t’u ketë dhënë njerëzve një avantazh të rëndësishëm. Sa më shumë sy të vëzhgonin mjedisin, aq më të mëdha ishin mundësitë për të dalluar një sulm që po afrohej.
Ky fenomen njihet si efekti i “shumë syve”.
Organizimi në grupe mund të ketë ndikuar edhe në zhvillimin e gjuhës. Sipas Cole, kur njerëzit filluan të ndanin detyrat mes tyre, u bë e nevojshme të komunikonin dhe të bashkërendonin veprimet.
Në fillim, gjestet mund të kenë qenë të mjaftueshme. Por për të paralajmëruar të tjerët për një grabitqar që afrohej nga larg, komunikimi duhej të bëhej më i zhvilluar.
Edhe McGraw sugjeron se rreziku nga zogjtë grabitqarë mund të ketë ndikuar në zhvillimin e mënyrave të komunikimit. Studimet tregojnë se shumë primatë përdorin thirrje të përgjithshme për të paralajmëruar praninë e grabitqarëve, por për zogjtë grabitqarë mund të përdorin sinjale të veçanta.
Sipas tij, këto sinjale mund të kenë qenë një nga pararendëset e komunikimit më kompleks që më vonë u zhvillua te njerëzit.
Zogjtë gjigantë që mund të gjuanin edhe njerëz
Një nga zonat ku njerëzit e hershëm mund të jenë përballur më shpesh me zogj gjigantë grabitqarë ishte kontinenti amerikan.
Atje jetonin teratornët, zogj mishngrënës që ngjanin me kondorët e sotëm, por ishin shumë më të mëdhenj. Hapja e krahëve të tyre arrinte deri në 6 metra dhe ata mund të ushqeheshin si me kafshë të ngordhura, ashtu edhe me pre të gjallë.
Disa prej tyre ishin aq të mëdhenj, sa mund të ngriheshin në ajër duke hapur krahët dhe duke shfrytëzuar rrymat e ajrit.
Teratornët sunduan qiellin për rreth 25 milionë vjet dhe u zhdukën afërsisht 10 mijë vjet më parë, pra shumë kohë pasi njerëzit e parë kishin mbërritur në Amerikë.
Studiuesit mendojnë se këta zogj mund të kenë frymëzuar edhe legjendat e Thunderbird-it, një krijesë gjigante e mitologjisë së popujve autoktonë të Amerikës së Veriut, që besohej se kontrollonte bubullimat dhe vetëtimat.
Një prej specieve më të mëdha ishte Aiolornis incredibilis, i njohur si teratorni i jashtëzakonshëm. Ai jetonte në Kaliforninë Jugore dhe Nevada dhe kishte një hapje krahësh deri në 5.5 metra.
Një tjetër specie, Teratornis woodburnensis, jetonte në Oregon dhe kishte krahë me hapje rreth 4 metra. Mbetjet e tij janë zbuluar pranë fosileve të mamuthëve, mastodontëve, përtacëve gjigantë dhe njerëzve të hershëm.
Por zogjtë gjigantë nuk jetonin vetëm në Amerikë.
Në Zelandën e Re, një legjendë e popullit maori tregon për Te Hokioi-n, një shqiponjë gjigante që rrëmbente fëmijë. Studiuesit mendojnë se kjo histori mund të jetë frymëzuar nga një specie e vërtetë: shqiponja gjigante e Haast-it.
Kjo shqiponjë konsiderohej një nga grabitqarët më të fuqishëm të kohës së saj. Ajo ishte rreth dy herë më e rëndë se një shqiponjë harpi, një prej shqiponjave më të mëdha që jetojnë sot.
Preja e saj kryesore ishte moa, një zog gjigant që nuk fluturonte dhe që mund të arrinte deri në 4 metra lartësi.
Shqiponja e Haast-it sulmonte duke u lëshuar me shpejtësi drejt shpinës së presë. Kthetrat e saj, që arrinin rreth 10 centimetra gjatësi, kishin forcë të mjaftueshme për ta rrëzuar kafshën në tokë.
Në disa fosile të moa-s janë gjetur gjurmë të mëdha kthetrash, që tregojnë mënyrën se si ky grabitqar sulmonte.
Sipas studiuesve, kjo shqiponjë kishte aftësinë të sulmonte edhe njerëzit, veçanërisht fëmijët.
“Fëmijët do të kishin qenë patjetër në rrezik. Duhet të ketë qenë një përvojë njëkohësisht mahnitëse dhe tmerruese”, thotë Joanne Cooper, kuratore e koleksioneve anatomike të shpendëve në Muzeun e Historisë Natyrore në Londër.
Këto specie mund të kenë ndikuar në krijimin dhe përhapjen e legjendave për zogj që rrëmbenin fëmijë.
Histori të tilla janë ruajtur në kulturat maori, në Amerikën e Veriut dhe madje edhe në mitologjinë greke.
Sipas Cooper, zogjtë gjigantë nuk lanë gjurmë vetëm në natyrë, por edhe në imagjinatën e njerëzve. Hijet e tyre të mëdha mbi tokë duket se u kthyen në histori që u përcollën brez pas brezi.
Rrëfimet për shqiponjat që rrëmbenin fëmijë
Sulmet e shqiponjave ndaj fëmijëve nuk janë vetëm pjesë e historisë së lashtë.
Një raport i publikuar në shekullin XIX në shtetin amerikan të Tenesit përshkruan rastin e një fëmije që u rrëmbye nga një shqiponjë e madhe gri.
Sipas dëshmisë, zogu u lëshua drejt djalit dhe e kapi me kthetrat e tij të fuqishme, duke e ngritur në ajër.
Një vajzë që ndodhej pranë nisi ta ndiqte, ndërsa shqiponja fluturonte me fëmijën. Rreth dy milje më tutje, zogu e uli për pak çaste prenë e tij në tokë.
Një gjuetar që ndodhej aty pranë bërtiti me të madhe, duke e trembur shqiponjën dhe duke e detyruar të largohej. Për fat të mirë, djali shpëtoi pa lëndime.
Si mori fund epoka e zogjve gjigantë?
Për afro 50 milionë vjet, zogjtë gjigantë grabitqarë ishin ndër sunduesit e qiellit. Por epoka e tyre nisi të merrte fund gjatë periudhës së Pleistocenit, e njohur edhe si Epoka e Madhe e Akullnajave.
Kjo periudhë nisi rreth 2.6 milionë vjet më parë dhe u karakterizua nga ndryshime të mëdha klimatike, me periudha të gjata të ftohti dhe zgjerim të akullnajave. Këto ndryshime ndikuan ndjeshëm edhe në evolucionin e njeriut.
Deri në fund të Pleistocenit, rreth 11.700 vjet më parë, shumica e gjitarëve gjigantë dhe shumë prej zogjve më të mëdhenj grabitqarë ishin zhdukur.
Shkencëtarët ende nuk kanë një përgjigje të qartë nëse shkaku kryesor ishte ndryshimi i klimës apo gjuetia nga njerëzit. Megjithatë, zgjerimi i popullatave njerëzore dhe ndryshimet që ato sollën në ekosistem përkuan me zhdukjen e deri në 95% të megafaunës, pra kafshëve me përmasa gjigante.
Njerëzit ose i gjuanin këto kafshë për t’u ushqyer, ose konkurronin me to për burimet ushqimore.
Ndërsa klima nisi të stabilizohej pas përfundimit të Epokës së Akullnajave, akullnajat u tërhoqën dhe njerëzit filluan të zhvillonin bujqësinë.
Kështu nisi një epokë e re, ajo në të cilën njeriu do të bëhej gradualisht dominuesi kryesor i planetit.
Megjithatë, historia e zogjve gjigantë mbetet një kujtesë se për miliona vjet, paraardhësit tanë nuk ishin në majë të zinxhirit ushqimor. Përkundrazi, ata duhej të mbijetonin mes grabitqarëve që mund të sulmonin edhe nga qielli.